De hervormde kerk van Waaxens (Dongeradeel)

 

        [ de geschiedenis ] [ beschrijving van de kerk ]

 

Deze tekst is overgenomen uit een boekje wat tot stand gekomen is tijdens de NCRV -kerkenpadroute in 1980.
Voor de publicatie is toestemming verleend door de kerkvoogdij van de Hervormde gemeente van BRANTGUM en WAAXENS (Dongeradeel)

De kerk ligt op een omheind kerkhof op het resterende gedeelte van de terp Waaxens. De kerk is eigendom van de Hervormde Gemeente; Het eigendom van de toren is in 1961 door de Burgerlijke gemeente overgenomen...

GESCHIEDENIS

Volgens Reitsma zou de patroon van Waaxens Sint.Thomas zijn; de bron van dit gegeven is de beschrijving van een klok uit 1400 die in 1886 reeds verkocht was. De klok van 1441 is echter gewijd aan Sint. Johannes Baptist.
In het register van Geestelijk Opkomsten wordt als laatste pastoor Heer Tialle Jansz. genoemd. Een niet veel jongere noot voegt daaraan toe: gewesen abt van Oldecloister, hebbende tot pensie 84 Kgl. Jams. sit solvit hic. Reitsma annoteert, dat Tialle Jansz. geen abt maar monnik van Oldeklooster was. In het rekenboekje van de laatste abt van Oldeklooster wordt hij inderdaad als pastoor van Waaxens vermeld, van welke kerk Oldeklooster patronaatarechten had. Ons inziens wordt echter Waaxens Hennaarderadeel bedoeld en had Oldeklooster geen bezittingen zover noordwaarts.
De Tialle Jansz. die in het register van opkomsten onder Waaxens genoemd wordt en wellicht dezelfde Is, die onder Brantgum als gevolmachtigde tekent, moet dus een ander geweest zijn dan zijn naamgenoot van Oldeklooster. Dit impliceert, dat de kerk in Waaxens Dongeradeel niet onder Oldeklooster hoorde.
De kerk is in 1962-1963 gerestaureerd onder leiding van architect A. Baart jr.; de toren in 1963. Het muurwerk was voordien gepleisterd. Tijdens de restauratie is een bodemkundig Onderzoek gedaan, dat voor de bouwgeschiedenis weinig nieuws heeft opgeleverd. Twee noord-zuid lopende muurgedeelten haaks op de zuidermuur en niet in verband daarmede opgetrokken moeten als voeting voor het doophek verklaard worden. In het midden van de derde travee daarentegen zijn sporen van 80 cm dikke noord-zuid lopende muurgedeelten waargenomen. Zij waren in het midden verstoord door de grafkelder en zullen het fundament van een koorafsluiting gevormd hebben.

terug naar begin van pagina

Beschrijving  [ terug naar begin van de pagina ]

De kerk bestaat uit een schip met driezijdige sluiting aan de oostzijde en een ingebouwde westtoren.
[ materiaal ] [ de toren ] [ het schip ] [ inwendig ]  [ bouwgeschiedenis ] [ inventaris ] [ het epitaaf ] [ zerken ] [ de klok ]


Materiaal


De kerk is uitsluitend uit baksteen opgetrokken en 0ndiep gefundeerd. De steen meet aan de westelijke kerkhelft 31-32 x 9 cm en is ten tweede male zo verwerkt, dat tien lagen 100 cm meten. Alleen aan de voet van de noordmuur is een gedeelte van dit materiaal met veel strekken toegepast, zodat men van oorspronkelijk werk kan spreken. De oostelijke kerkhelft bestaat uit opnieuw gebruikt materiaal van 27,5-28 x 8-8,5 cm, tien lagen 94 cm waarboven dunner materiaal van 28-29 x 6,5 cm, 10 lagen 80 cm in kopse en strekse lagen, is verwerkt.
De toren is uitwendig nieuw bemetseld. Inwendig bestaat de oostelijke muur tot ongeveer 4 meter hoogte uit hetzelfde materiaal als de westelijke kerkhelft en wel met veel strekken verwerkt, zoals aan de voet van de noordmuur. Tot plm. 8,5 meter hoogte bestaan de muren uit dit materiaal in tweede verwerking. Daarboven bestond de toren voor de restauratie geheel en thans alleen inwendig uit kleinere steen 20 x 4,5 cm, tien lagen 55 cm. Aan de oostkant is deze rood, aan de overige zijden grauw, zoals voor de restauratie ook aan de westzijde.
terug naar menu beschrijving


De Toren


Uit het materiaalgebruik valt op te maken, dat de oostmuur van de toren ouder is dan het overige muurwerk. In dat gedeelte zijn de aanzetten van rondbogige openingen te onderkennen op impostlijsten. De aanzetten van dergelijke bogen zag men tijdens de restauratie ook in de oostzijde van de noordelijke en zuidelijke muren zodat men de restanten van een zgn. gereduceerd westwerkje mag herkennen.
Het overige muurwerk is tot de klokkenzolder herbouwd bij welke gelegenheid de twee bogen boven elkaar vervielen en aan de oostzijde een hoge opening ontstond, door een nieuwe rondboog afgedekt. Bij de restauratie is echter de boog op de oudste impostlijsten herbouwd, Boven de klokkenzolder is de toren herhaaldelijk vernieuwd: blijkens een puntvormig beëindigd gedeelte in rode steen, die gelijkenis vertoonde met de voormalige omlijsting van het oostelijke koorvenster, eerst in de 17e- 18e eeuw, vervolgens in grauwe steen, waarmede de gehele westzijde bemetseld was; tenslotte bij de restauratie weer in grote steen. De bemetseling in grauwe steen is 1815 te dateren wegens een herinneringssteen met opschrift: 1815 den neegende May heeft aan deeze toren den eersten steen gelegd de H.W.geb. Jonkheer Johan Sippo van Harinxma thoe Slooten. De kerkvoogden waren destijds de eerzame mannen Tiete Lourens Olivier en Jacob Ybes Poortinga.
In de gevel stonden een vrij groot en in de top twee kleinere rondbogige gesloten vensters met glas in ijzeren roeden. Onder het middenvenster stond nog een steen met het inschrift "Ter nagedachtenis aan R.R. Postthumus en S. van Slooten V.D.M. 1815-1859".
Thans is een klein segmentbogig gesloten venster met houten roedeverdeling aangebracht.

terug naar menu beschrijving

Schip


Na ontpleistering van het muurwerk bleef de kerk behoudens de toren uit twee gedeelten te bestaan: de bouwvoeg was inwendig duidelijk waar te nemen en bleek uitwendig verdekt te worden door de tweede steunbeer. Alle beren bleken in verband met het muurwerk te zijn opgetrokken met uitzondering van de derde aan de zuidzijde, die westwaarts was verplaatst en de tweede die eens herbouwd was. Tijdens de restauratie is de verplaatste beer weer op de oorspronkelijke plaats herbouwd; de tweede beer noordzijde was met het muurwerk oostelijk daarvan in verband opgetrokken.
De vensters werden in de oude vorm hersteld, t.w. aan elke koorsluitingsztjde een spitsbogig gesloten venster (het middelste was groter en met kleine steen omlijst) in de koortravee aan de noordzijde een klein venster ver naar het westen wegens een sacramentsnis in het inwendige en aan de zuidzijde twee spitsbogig gesloten vensters, waarvan het oostelijke korter is dan het westelijke wegens een piscinanis eronder. In de derde schiptravee was aan de zuidzijde een venster westwaarts verplaatst: het is bij de restauratie op de oude plaats hersteld. De noordmuur bleef blind. In de oostelijke koorsluitingsfacet is een brede lage toegang geweest naar de grafkelders
Het westelijke schipgedeelte bevat in de eerste travee aan beide zijden een ingang binnen een spitsboognis
Ten westen van de ingang staat aan de zuidzijde een smal venster met een brede rollaag langs de kop. De rollaag en de hoge omlijsting van de ingang zijn versierd met afwisselende lagen rode en blonde baksteen, die voor de restauratie alleen over de aangrenzende dammen doorliepen. Thans is het gehele muurwerk met afwisselende lagen bemetseld. Ook het brede gotische venster in de tweede travee zuidzijde is op deze wijze versierd. In het veld boven de ingang is van blonde steen een kruis gemetseld.
Aan de noordzijde is de ingang door een lagere spits-boog omlijst. De afwisselende lagen rode en blonde steen zijn hier slechts direct rond deze nis toegepast.
Het westelijke venster reikt aan deze zijde lager dan aan de noordzijde. Het staat in een ouder gedeelte muurwerk dat aan de westgevel doorloopt en mogelijk gelijk met de toren is opgetrokken. De steunberen war voor de restauratie door zandstenen platen afgedekt.

terug naar menu beschrijving

Inwendig


De muren zijn verankerd door trekbalken die sedert de restauratie op sleutelstukken met gotische profielen rusten, naar voorbeeld van een oorspronkelijke aan de zuidzijde bij het orgel. De balken waren omtimmerd en enige bleken inkassingen voor kinderbinten te hebben. Ook de veel jongere consoles die tussen de trekbalken de lijst dragen, waarop het tongewelf rust, hebben
thans sleutelstukken met\ gotische profielen.Het ellipsvormige gewelf reikte aan de westzijde tot halverwege de eerste travee en is thans tot de torenmuur aangevuld. Aan het koorgedeelte is een nokrrib onder het spant aanwezig voor een houten tongewelf.


De pastorie van Waaxens (Dong.) omstreeks 1960

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bouwgeschiedenis

Het oostelijke gedeelte van de kerk is waarschijnlijk in de 14e eeuw opgetrokken tegen een ouder bakstenen kerkje. Daarvan is alleen bekend, dat het een westwerkje heeft gehad, waarvan enkele bogen en de oostwand in de tegenwoordige toren bewaard zijn of tijdens de restauratie aan het licht zijn geweest. Aan de voet van de noordmuur bleef een klein gedeelte van het oudste muurwerk gespaard. Aangaande de lengte of de oostelijke sluiting van dit kerkje hebben onderzoekingen geen uitsluitsel kunnen geven, daar de grond door een grafkelder te zeer verstoord was. Het kan uit de late 12e eeuw dateren. Vervolgens zal het westelijk gedeelte herbouwd zijn, waarbij het westwerkje verviel en een ingebouwde toren ontstond. Het koorgedeelte is vervolgens verhoogd, opdat een doorgaande kap over het gehele gebouw gezet kon worden. Wellicht gelijktijdig werden in de westelijke helft nieuwe toegangen en een groot venster in de zuidmuur gebroken. De dichting van het venster in de derde travee zuidzijde met grote steen kan samenhangen met het aanbrengen van de koorafscheiding waarvan grondsporen zijn waargenomen.
Eerst na de Hervorming is in die travee een nieuw venster meer westwaarts aangebracht.

terug naar menu beschrijving

Inventaris


De kerk bezit:

Een eiken preekstoel met achterschot en klankbord; de panelen gekornist, op de hoeken voor eenderde geornamenteerde en voor tweederde gegroefde zuiltjes met komposietkapitelen, 17e eeuw.


Overhuifde dubbele herenbank van paneelwerk; de overkapping gedragen door zuilen als aan de hoeken van de preekstoel ; rond de voorste bank spijlenfries.
Op de overkapping een aedilcum waarin een alliantie wapen van Harinxma thoe Slooten - van Burmania wijzend op het huwelijk van Pieter van Haarinxma en Susanne van Burmania in 1648 gesloten.
Van het doophek bleef slechts een zijde bewaard als voorzijde van een bank van paneelwerk, 17e eeuw, bij de restauratie hersteld en van de knoppen van het doophek voorzien.
Drie losse bankgedeelten waarvan een uit de 17e eeuw twee uit de 18e of 19e eeuw. Blijkens foto's van voor de restauratie bezat de kerk toen dergelijke banken doch dubbel zo lang.
Eenvoudige banken met flauw gezwenkte zijstukken.

terug naar menu beschrijving

Het Epitaaf


Tegen de noordmuur is een epitaaf (foto epitaaf) gemetseld, gesticht door Syts Tjessens voor haar op 28-jarige leeftijd voor Deventer gevallen echtgenoot Douwe van Aylva. Behalve het alliantie wapen Aylva-Tjessens met dekkleden en als uitkomend helmteken een eenhoorn, zijn te weerszijden van een Athene-figuur acht kwartieren aangebracht:
heraldisch rechts Aylva-Thiema en Mockema-Foppinga?
Links Tjessens en wapen met gedeeld rechts halve adelaar links lelie en ster eronder en wapen met drie sterren schuins .
De tekst luidt:

Dowoni ab Aylwa
Nobili et illustri loco ab avis et atavis nobilibus Ailwanae stirpis prognato DUCI Militiae pro libertate patriae fortiter/ pugnati duin illustriss.
Comites Nassovieses et STATUS con/ foedaratae Belgiae DAVEtriae muros tormetis bellicisqu/ aterent ab hostibus glande caput terebrate in ipso flore aetatis Ano 28 misere trucidato dul-ciss 0 suo marito/ moestiss a uxor et nobilis matrona Sydts Tiessens/
15 posuit 92


De vertaling hiervan is:


"(Dit gedenkteken) voor haar zeer geliefde echtgenoot Douwe van Aylva ,uit een ter plaatse edel en beroemd geslacht, zoon van edele ouders en voorvaderen van Aylva, aanvoerder te velde voor de Vrijheid des Vader-lands krachtig strijdend, toen de Hooged. Graven van Nassau en de Staten der Verenigde Provincien de muren van Deventer met krijgsgeweld deden schudden, onge-lukkig gedood doordat een vijandelijke kogel hem het hoofd verbrijzelde juist in de bloeiende leeftijd van 28 jaren, liet de diepbedroefde gade en edele Vrouwe Siedts Tiessens in 1592 plaatsen

terug naar menu beschrijving

Zerken


Grote nogal versleten zerk gemerkt B.1559 C. In de hoeken vierpassen waar de wapentekens uitgehakt zijn; inscripties: Boenge Tjessens, Galama Scinsema, Stania ……en Hiemstra Binnema. Enkelvoudig randschritt. Een tweede randschrift waarvan de wapentekens uitgehakt zijn lijkt nimmer tot stand gekomen te zijn. In het gehele middenvlak een ornamentale architectonische opbouw in twee verdiepingen waarin alliantiewapens zijn verwerkt. In de onderste verdieping een Latijnse memorie.

Randschrift:
Int jaer ons Heeren ……enXL(?) de

XXV january sterf de Eersame Herscip Popke Boge en sy

dochter Auck Boge Huisfrouw va Sicco Tziessens sterf
Ao XVCLVIII d; XXIX noveb.

terug naar menu beschrijving

De klok


In de toren hangt een klok, diametér 72 cm. Opschrift:
Anno dni Millesimo quadrigltesmo quadragismo primo fusa e capana per me lohanem i hore sci lohanis
Baptiste sub ……
Op de onderrand: Maria et Ihesus. Volgens Vr. Fr. 1886 zou er voorheen een klok geweest zijn met opschrift Sc. Thomas patron int jaer ons He i.n.s. MCCCC.

terug naar menu beschrijving

Het epitaaf in de kerk van Waaxens.


 

Een bezoek aan dit prachtige kerkje is beslist de moeite waard.

U kunt hierover in kontakt treden met de koster mevrouw Tjitske Sterk-Wiersma wonende te Brantgum.

terug naar tekst over epitaaf

terug naar begin van de pagina

terug naar menu beschrijving